>> 2.3.2. Kore’de Çizgi Roman Sanatı
Kültür, sanat, felsefe gelişimi ve coğrafya bakımından Japonya’dan hiç de uzak olmayan Kore, çizgi roman sanatında da neredeyse aynı niteliği yakalamış bir ülkedir. ‘Manga’ların1 hızına ve başarısına henüz ulaşamamış olsa da, Batı’da bir süredir tanınan, anavatanında ise çok sevilen ve tüketilen bir sanat olduğu görülmektedir.

Çizgi roman, Kore sanatının (her ne kadar yıllar sonra bile sadece çocuklar için hazırlanmış olsa da), 2. Dünya Savaşı sonrası dönemde önemli bir parçası olmuştur. Kore çizgi romanları Japonya’daki örneklerine çok benzeyen bir isimle “manwha” olarak tanınmaktadır. ‘Manwha’ların çok azı İngilizce’ye çevrildiği ve dünya pazarlarında nadiren satışa sunulduğu için Kore dışında henüz tanınmaya başlamıştır. Yurt dışında en yakın okuyucu kitlesini Japonya’da bulmuş olan ‘manwha’ların batılı pazarlarda fazla ilgi görmemesinin nedeni, Japon çizgi romanlarının dünya pazarlarında çok tutuluyor olmasıdır. Uzun yıllar boyunca birbirine benzer hikayeleri olan süper kahramanlardan sıkılan batılı okurlar, zihinlerini canlandıran ve kendilerine çok geniş bir konu yelpazesi sunan Japon çizgi romanlarına ilgi duymaya başlamışlardır. Bunun ardından ‘manga’lar bilindiği gibi Avrupa ve Amerika’da günümüzde en çok okunan çizgi roman dizileri arasına girmeyi başarmıştır. Kore çizgi romanları da ‘manga’ların bu başarısı sayesinde Amerika Birleşik Devletleri’nde ilgi görmüş ve batılı pazarlarda satılmaya başlamıştır.

İsminden de anlaşıldığı gibi Kore çizgi romanlarında çok güçlü bir Japon etkisi görülmektedir ve Japon bir okurun bile metinleri görmeden ‘manwha’ ve ‘manga’yı birbirinden ayırt etmesi neredeyse imkansız gibidir. Çizim biçemi açısından ikisi arasında görülebilir bir fark olmasa da içerik bakımından kültürel ve toplumsal bazı farklılıklar vardır. Fakat konuların çoğu her iki çizgi romanda da güncel beğeni kazanmıştır. Kore çizgi romanları fantastik konulara daha az yer verir. Ayrıca mangadaki gibi dev robotlara (mecha) da fazla rastlanmaz. Mecha’lar, sporla ilgili veya romantik hikayeler kadar popüler değildir. Kore çizgi romanları incelendiğinde en gözde konuların romantizm, arkadaşlık ve Uzakdoğu sporları olduğu görülebilir. Japonya’daki “shōjo manga” (kızlara yönelik çizgi roman) türü Kore’de “soonjung” olarak karşımıza çıkar ve ülkede en çok ilgi gören çizgi roman kategorisine girer. Ayrıca spor da, Amerikan çizgi roman yaratıcıları tarafından bulunan, Japonya’da olduğu kadar Kore'de de oldukça popüler olmuş bir çizgi roman buluşma noktasıdır. Kore çizgi romanlarıyla ilgili olarak, bir çizgi roman sanatçısı ve eleştirmeni görüşlerini şöyle yansıtmıştır;

“Kore’nin ünlü çizerlerinden olan Bin Lee'nin "Crazy Love Story” (Çılgın Aşk Hikayesi)ndeki biçemi (Resim 44), ‘manwha’ya keskin, temiz ve karakteristik bir görünüm vermiş. Karakterler zekice çizilmiş, ki gözlerim okurken resimlerin içerisinde düzgün ve zahmetsizce kayıyor. Japonya'nın en iyi çizgi romanlarını okumuş olarak açıkça söyleyebilirim ki, ‘manwha’ sanatsal olarak ‘manga’yla eşit düzeydedir. Ayrıca her ikisi de kültürel önemi ve yüksek düzeydeki karmaşıklığı birleştirememiş olan Amerikan çizgi romanlarından daha fazla yol katetmişlerdir.” (www.j-pop.com/manga/feature /manwha)

Resim 44. Crazy Love Story, Bin Lee.

Diğer belirgin Kore çizgi romanına örnek olabilecek yapıt, İl Sook Shin tarafından hazırlanmış olan " Four Daughters of Armian " adlı tarihsel bir shōjo epiğidir. (Resim 45) Bu hikaye anneleri öldükten sonra tahta geçen daha yaşlı kız kardeşlerinin acımasız karakterine terkedilmiş dört kız kardeşi anlatır. En genç olanı annesinden ona miras kalan geleceği görme yeteneğini kıskanıp onu yok etmeye çalışan ve politik gücünü kullanan büyük kız kardeşiyle yüzleşmek zorundadır.

“Hikaye Riyoko İkeda'nın " Rose of Versailles" (Versay'ın Gülü)nü hatırlatır, fakat Four Daughters of Armian"da yüz ifadeleri ‘manga’lardaki gibi abartılmamıştır”. Bu çizgi romanın karmaşık duyguları ve insan ruhunun karanlık yanlarını ortaya çıkaran ciddi bir atmosferi olduğu kabul edilmektedir. “ (www.j-pop.com/manga/feature/manwha)

Resim 45. Four Daughters of Armian, İl Sook Shin.

‘Manwha'ların 2. Dünya savaşından sonra önem ve hız kazandığını yukarıda belirtmiştik. Bu yıllarda genellikle çocuklar için basılan ‘manwha’ların çoğu 1950'lerde çocuk dergilerindeki hikayelerden toplanıp hazırlanmıştır, diğerleri de yabancı, özellikle Japon çizgi romanlarından kopya edilmiştir. Birkaç yıl sonra bu çocuk çizgi romanları güncelliğini yitirir. Yayınevleri okuru yeniden kazanmak için kitapların fiyatlarını indirip, çizgi romanları kitap evlerinden çok kiralık mağazalarda pazarlar. Kârlarını arttırabilmek için çizgi roman yazarları ve yayınevleri büyük sayılarda vasat düzeyde yazılmış ve ucuz kalitede resimli romanlar basmaya başlarlar. Pornografi ve şiddet içeren bu çizgi romanların çoğu, basın ve vatandaş grupları tarafından gittikçe büyüyen bir eleştiri almış, hükümet müdahalesini engelleyebilmek amacıyla genel geçer kuralları ve kanunları uygulayan dernekler kurulmuştur. Bu dernekler sayesinde Kore çizgi romanları son yıllarda daha iyi bir düzeye çekilmiştir.

Günümüzde değişik konularda çok farklı ‘manwha’lar yaratılmaktadır. (Resim 46,47) Çizgisel yaklaşımıyla olduğu kadar çeşitlilik ve konu zenginliği bakımından da Japon çizgi romanlarına yakın olan ‘manwha’ların bir kısmı Kore kültürüne özgün yanlarıyla ‘manga’lardan ayırt edilebilmektedir. Bu konuda Viz Comics çizgi roman şirketinde çalışan bir Japon çizerin ‘manwha’lar hakkındaki şu yorumunu sunmak yerinde olabilir;

“Eğer Japon çizgi romanlarını seviyorsanız, ne yazık ki bir bilinmeze doğru giden yaratıcı becerinin keşfedilmemiş okyanusu olan Kore çizgi romanlarını çok seveceksiniz. Denenmemiş olduğu için değil ama batılıların kullandığı dillere, hatta Japonca'ya bile, çevrilmediği için bu çizgi romanlardan yoksun kalmaktayız. Batılı okurlar da bu sorun aşıldığında Japon çizgi romanının bilinmeyen Koreli kız kardeşini tanıma fırsatını bulacaklardır.” (www.j-pop.com/manga/feature/manwha)

Resim 46. Ragnarok, Myung Jin Lee, günümüz Kore çizgi romanına örnek.

Resim 47. Ragnarok iç sayfa düzeni

>> 2.3.3. Filipinler’de Çizgi Roman Sanatı
Filipinler’de erken dönem çizgi roman ve karikatür sanatı incelendiğinde önemli ölçüde Amerika’nın etkisi altında kaldığı görülmektedir. Filipinlerde çizgi romana verilen isim "komiks"tir. ”Komiks” İngilizce’de çizgi roman anlamına gelen comics kelimesinden alınmıştır. Dr. Jose Rizal, 1886 yılında Filipinler’de “Maymun ve Kaplumbağa” isimli 34 karelik çalışmasıyla ilk çizgi bantlarını yaratan illüstratördür. Aynı zamanda Japonya ve Filipinler halk bilimini ve kültürünü karşılaştırarak iki önemli Doğu hayvan masalı yaratmış ve bu masallar 1889 yılında basılmıştır. 1900’lerde politik dergilerde dönemin ünlü politik karakterlerinin illüstrasyonları göze çarpmaktadır. Bu dergiler modern Filipinler çizgi romanlarının habercisi olmuştur. Filipinler’in resmi ‘komiks’ tarihinin 1926’larda, Filipin çizgi romanlarının babası sayılan Antonio S. Velasquez’in çalışmalarıyla başladığı kabul edilmektedir. Velasquez 1920’li yıllarda St. Cruz Manila’da ünlü bir yayın şirketi olan Ramon Roces’ta illüstratör olarak çalışmıştır. Daha sonra 1928'de dönemin güncel dergisi Liwayway'da çizer olarak görevlendirilmiş ve süreli yayın reklamı bölümünün metin tercümanı Velasquez Romualdo Ramos'la Filipinler’in ilk çizgi roman karakteri olan en ünlü çizgi bandı karakteri "Kenkoy"u hayata geçirmiştir. (Resim 48)

Resim 48. Kenkoy, Antonio S. Velasquez.

Velazquez “Kenkoy”u betimlemek için güldürü ve karikatürize etme yöntemlerini kullanmıştır. Kenkoy toplumdaki bozulmayı, değer yargılarının Amerikan yönetimiyle sarsıldığı bir dönemi yansıtan tipik bir “züppe” ve “çıtkırıldım” şehir insanı tiplemesidir. İlk siyah-beyaz çizgi roman Kenkoy, 11 Ocak 1929'da Liwayway (Resim 49) dergisinde çıkmıştır. Üç hafta sonra, dergide yarım sayfa basılırken bir yıl içinde, tam sayfa ve dört renk basılmaya başlanmıştır.

“Velasquez, Kenkoy'la, cumhuriyet yılları sırasında yaşamın sıkıntılarının altında mücadele veren ve galip gelen bir insanı karakterize etmektedir. Hikayelerinde duyguların dışavurumunu ifade etmiş, "Okedowk", "Weitaminit", ve "Nating Duwing"de hüzünle dalga geçmiştir. Batılılaşma özlemi duyan Filipinler’de gülmece içerikli bu resimli bantlar ve II. Dünya Savaşı sonrasındaki ilk çizgi romanlara kadar Amerikan etkisi hissedilir. Tarz, ölçüler, ve hatta bu çizimlerin adları bile Amerikan örneklerinden esinlenmeden öte, bir çok sosyokültürel olguda olduğu gibi tamamen taklit edilmiştir.” (Ardivilla, http://www.wittyworld.com/comics.html)

Resim 49. Liwaway Çizgi Roman Dergisi Resim 50. Halakhak çizgi roman dergileri.

Ülkesinde önemli bir başarı elde eden Kenkoy farklı lehçelere çevirilmeye başlanmıştır. Hatta Filipinliler onun gülmecelerine fazlasıyla hayran kalmıştır. “Kenkoy, II Dünya Savaşı'ndan sonra tek çizgi bant karakteri olarak hayatta kalmış fakat Japon bilgi bürosunun (the Japanese Information Bureau) güç sağlaması fikrini yaymak için kullanılmıştır.” (Lent,1999:185)

II. Dünya Savaşı’ndan sonra, Amerikan çizgi romanlarını görmüş olan Filipinli sanatçılar oldukça etkilenmişlerdir. Dört yıllık acımasızlığın yıkıntılarının ardından ülkenin kalkınmaya ihtiyaç duyması yerel çizgi romanların gelişmesini hızlandırmıştır. Filipinliler kendilerini avutacak ve moral verecek bir şeylere ihtiyaç duymuşlardır. Böylece ilk Filipin çizgi roman kitabı "Halakhak" (Resim 50) doğmuştur. Bu kitapta komedi türü öykülerin dışında, mitsel bir Filipinli kahramanın maceralarına da yer verilir. Fakat bu seri uzun zaman devam etmemiştir. Yeni bir yayın şirketi olan "Ace Yayınları" (Ace Publications) Don Ramon Roces ve Tony Velasquez tarafından 1947'de çizgi roman dergileri yayınlamak üzere kurulmuştur. Aynı yıl, Roces'in "Palimbagang Tagumpay"ı Filipin dilinde basılarak, büyük satış rakamlarıyla başarıya ulaşmıştır. “Nanong Pandak”, “Lukas Malakas”, “DI-13”, “Ang Kalabog”, “Princesa Urduha”, “Kolokoy”, “Lagim” ve “Daluyong”, bu yayınevinden çıkan, ün kazanmış çizgi roman serileridir. Filipinlerin en büyük çizgi roman yayınevlerinden olan ACE Yayınları 1950’lerde yazar ve çizerler tarafından güncel hale getirilen başka çizgi öyküler de yayınlamıştır. “Talagog Klasiks”, “Hiwaga Komiks” (Resim 51,52), “Espesyal Komiks” ve “Kenkoy” yalnızca ülkede değil ABD’de de ünlenen çizgi roman sanatçılarının yaratıcı ürünlerinden bazılarıdır.

1955 yılının Ocak ayında Filipinlerde en ünlü çizgi roman dizileri Ace yayınları olan Filipino, Hiwaga, Espesyal, ve Tagalog Klasiks'tir. Filipinlerde halk ve çocukların yayınlardan olumsuz etkilenmesini önlemek amacıyla cinsellik, korku, gangsterlik ve ahlaka zararlı diğer şeyleri içeren çizgi romanlar için önemli sansür kanunları bulunmaktadır. Ülkede kendiliğinden sansür sürecini gözetmek amacıyla Filipinler Çizgi Roman Dergileri Yayıncıları ve Editörleri Derneği (APEPCOM) kurulmuştur. Kuruluşun ilk başkanı, 1929’da ilk gazete komik resimli bantı “Kenkoy”un yaratıcısı ve 1964’deki komiks endüstrisi yenileşmesinin ardındaki en önemli sanatçı olan Antonio Velasquez‘dir. 1961’e kadar, APEPCOM’un toplam bir milyondan fazla kişinin eline geçen otuz iki ‘komiks’i temsil eden yirmi üyesi vardır.

Resim 51. Hiwaga Komiks dergisi Eylül 1964.

Resim 52. Hiwaga Komiks dergisi kapağı (1950) ve “The Gordon” dergisinden iç sayfa ayrıntısı, sanatçılar; Jim Fernandez ve Hal Santiago.

Filipinlerde çizgi romanlar vahşi ve müstehcen bir dil içermemekte, fiziksel acı ve biçim bozukluklarından söz etmemektedir. Çizerler ve yazarlar her yerde iyi bir dilbilgisi kullanmaktadırlar. Din kategorisinde ise herhangi bir din, rahip, ya da papaz kesimiyle dalga geçmekten ya da saldırıdan kaçınılmaktadır. Lent’in açıklamalarına göre, “Her zaman okurlara inancın önemini hissettirmeye çalışın; çünkü herkesin kaderini yönlendiren ve her şeye kadir Tanrı kişinin her hareketini ve en derinlerdeki düşüncelerini görür” fikri Filipinlerde çizgi roman yönetmeliklerinde yer almaktadır. (1999:182)

Filipinler çizgi romanlarında kadın figürleri, herhangi bir fiziksel özellikleri abartılmadan ve gerçekçi bir şekilde çizilmektedir (örneğin bazı Japon çizgi romanlarında bu çok fazla ön plana çıkarılmaktadır). Son dönemlerde bu tabular yavaş yavaş yıkılmış, iri göğüslü, müstehcen görünüşlü ve az giyinik kadın karakterler resmedilmiştir. Günümüze gelindiğinde bu kuralların çoğunun delindiği görülmektedir. Geçmişte pornografik çizgi romanların tümü gizli olarak çıkarılmaktaydı. 1960'ların sonlarında ise "bomba” adı verilen ve çeşitli derecelerde soyunmuş vücutları, taciz, tecavüz ve zina ile ilgili hikayeleri açıkça resmeden çizgi romanlar ortaya çıkmıştır.

Filipinler’de çizgi roman öyküleri arasındaki en yaygın temalar cinsel ahlak, zengin ve fakir arasındaki bölünme, şiddet, aşk, doğal olmayan olaylar, ceza, evlilikle ilgili sorunlar, bilim ve fantezi ile ilgilidir. Bilim kurgu ve fantastik konulu çizgi romanlar Filipinler’de en çok okunan türlerin başındadır. Kurgu çizgi roman öykülerinin başına bir önsöz eklenmekte ve editör bu önsöze bu tür yaratıkların sadece bir hayal ürünü olduğunu ya da batıl inançlara dayandığını ve bunların gerçek hayatta var olmadığını yazmaktadır. Aynı zamanda korkunç yaratıklar mümkün olduğunca yumuşatılarak çizilmektedir. Bilim kurgu öyküleri ise bilgi kaynağı olması açısından “bilimsel gerçeklere ve kabul edilmiş teorilere” dayandırılmaktadır.

1970’lerde ve daha sonraki yıllarda fantezi daha gözde bir tür haline gelmiştir ve sihirli güçler (sihirli bir baston ya da altın bir silah, veya sihirli bir domuz şeklinde kumbara) kazanan “hayatın zalim şakalarının kurbanları” işlenmiştir. (Lent,1999:182) Yazar Soledad Reyes, fantezi komiks’lerinin sihirli bir daktilo ya da tükenmez kaleme kadar uzanan müthiş yetenekler ile sakatlar, çirkinler, hastalıklı kişiler ve fakirlik nedeniyle acı çeken kişilere yardım ederek yerleşik toplumun duyarsızlığının ve ihmalini düzeltmeye çalıştığını yazmıştır. Başka bir yazısında ise şöyle demiştir:

“Kâbus ve gerçek sınırındaki fantezi komiks’leri, aslen bir çok yaşlı insanın inandığı hikayelerden yararlanır. Phantomanek (yarı hayalet, yarı horoz), Darko (bir yarı tanrı), Petra (at vücutlu bir kız), yılanlı ve fareli ikiz kadınlar, üç başlı bir kız, konuşan bir yunus bunlardan bazılarıdır. En başarılı fantezi öykülerinden birisi, Hal Santiago’nun yazdığı “Eller” adlı eserdir ve bu öykü 1980’de başlar. Öykü, bir çift süper güçlü, tele-kinetik “kesilip koparılmış, tek gözlü yaşayan eller”in etrafında döner. Fantezinin yanında, ‘komiks’ler, en sinsi halinde kötülüğü işleyen tüyler ürpertici öyküler de sunarlar: Şeytana ait olmak, uçmak, havaya kaldırılmak, hipnoz ve akıl okuma – bunları uygulayan kişilere getireceği tüm korkunç sonuçlarıyla beraber.” (Lent,1999:187)

Filipinler çizgi romanlarını, yani ‘komiks’leri özetlemeye çalışırsak, devletin baskı ve kuralları altında uzun süre sınırlı konularda eserler vermiş ve tiplemeler, içerik ve genel düzen bakımından önemli ölçüde Amerika'nın etkisi altında kalmıştır. Çizgi romanlarda tarihsel ve geleneksel konular fazla işlenmemektedir. Bunun yerine güncel ve dikkat çekici konularda çizgi romanlar yapılmıştır. Çizgi roman endüstrisi fazla gelişememiş, ülke sınırları dışına çıkamamıştır.

Sıkı yönetim hükümetinin zor kullanan uygulamaları ‘komiks’lere geçici olarak yeni bir parıltı vermiştir. Hatta hükümet nüfus artışı ve insanların köylerden Manila’ya göç etmelerinin denetimini arttırmak için ‘komiks’lerden yardım temin etmiştir. Bu noktada hükümet tarafından çizgi romanların kitleler üzerindeki etkisi değerlendirilmiştir.

ACE Yayınevinin kapanması başka yayınevlerinin hayata geçmesine yol açmış, hemen ardından Extra Komiks yayınevi, Filipinlerde yayınlanan dördüncü çizgi roman dergisi olan”Extra Komiks”i yayınlamıştır. Diğer yayınevlerinden bazıları ortaklık kurmak için birleşmişlerdir. Bu tür ortaklıklar sonucunda Mapalad ve Bulaklak Yayınevleri ülkede çok tutulacak olan çizgi romanları piyasaya sürmüştür. Bunlardan en ünlüleri “Bulaklak Express”, “Manila Klasiks” ve “Sweetharts Wakasan”dır.

1960 ve 70’lerde çizgi roman sanayisinde gelişmeler olmuş, bu dönemde sanatçılar kendi yayınevlerini kurmuşlardır. ACE Yayınevinin tanınmış sanatçılarından biri olan Mars Ravelo kendi RAII adlı yayınevini kurmuştur. Bu yayınevinden çıkan “BAR’s” çizgi roman dergisi benzerlerinden daha farklı basılmıştır. Bu dergide film yıldızlarının karikatürlerine ve eğlence konulu makalelere yer verilmiş, dergi Newsweek dergisiyle aynı boyutta tutulmuştur.

“Karikatür sanayisinin devi olan Philippino Komiks, karikatür dergilerinin bağımlılık yarattığı dönemde Tony Velasquez tarafından incelenmiştir. Bunun ardından eylem, macera ve kurgu romanlarının satışını yapan Espesyal Komiks ortaya çıkmıştır. Bunu, gizem, bilim kurgu ve klasik öyküleri seçen okurları memnun eden “Hiwaga” ve “Tagalog Komiks” dergileri izlemiştir. Bu dergiler çizgi roman üretiminin en güçlü grubu haline gelen Atlas Yayınevini oluşturmuştur.”(Ardivilla, http://www.wittyworld.com/comics.html)

Filipinler’de ünlenmiş bir diğer çizgi roman dergisi “King Komiks”tir. Bu dergi aşk, hüzün ve eylem konulu öyküleri birleştiren güncel çizgi romanlar yayınlamıştır.

Bu çizgi romanların bazıları filme çekilmeye değer görülen senaryolarıyla sinemaya uyarlanmıştır.

1970’lerin sonları fantezi, aşk, hüzün, komedi, korku-gerilim, hikayelerinin altın çağı olarak da görülmektedir. (Lent,1999:188) 1970-75 yılları arasında hepsi birbirinden farklı konulara sahip çok sayıda örnekle karşılaşılır. Bu yılların en çok okunan çizgi romanları “Sleeping Beauty” ve “Zuma”dır. Aztek mitolojisinden alınmış bir kahraman olan “Zuma” Filipinler’de zamanın en çok satan dergisi olmuştur.

Aynı dönemde komedi de gündemdedir. “Komeex ve Happy Komiks” adlı eserler gülmece konulu çizgi romanların en çok satanları olmuştur. 1978’de çocuklar için üretilen “Funny Komiks” dergisi de okur kitlesi tarafından ilgiyle izlenmiş ve ün kazanmıştır.

Bu dergilerin geçmişi Filipinli sanatçıların hayal gücünden farklı şekillerde etkilenerek değişime uğramış ve gelişmiştir. Çizgi romanların film, yazarların yönetmen haline geldiği 1970-80 döneminde her sanatçı bu kuşak için yeni bir buluş gerçekleştirmiştir. Yıllar boyunca karikatür dergileri Filipinler’in hayatında önemli bir rol oynamıştır. Yayın ve konu çeşitliliği ile göze çarpan Filipinler çizgi romanı bu ülkede bir sektör haline gelmiştir.

1 ‘Manga’: Japon çizgi romanı, III. Bölümde ayrıntılı olarak açıklanmıştır.

Uzakdoğu Kültüründe 'Japonya Örneğinde' Çizgi Roman Sanatının Gelişimi ve Bir Çizgi Roman Denemesi Elif VAROL tarafından hazırlanmış. Alpin ve Blue tarafından düzenlenmiştir.